Bir amputasyon sonrası hareketliliğin yeniden kazanılması, iyileşmenin akut evresinden sonra gelen önemli bir rehabilitasyon adımıdır. Bu süreç, kişinin bir proteze uyumlu hale getirilmesini ve protezle yürümeyi öğrenmesini kapsar. Aşağıdaki bilgiler genel niteliktedir; tüm uygulamalar uzman hekim değerlendirmesi ve reçetesi doğrultusunda, protez ve ortez uzmanı ekip tarafından bireysel olarak planlanır.
Başlangıç Protezinden Kesin Proteze
Süreç genellikle, ameliyat yaraları iyileştikten sonra üretilen başlangıç protezi ile başlar. Çoğu kişi, rezidüel uzvun (kalan uzuv) hacmi ve kasları stabilize olana kadar başlangıç protezini kullanır. Bu dönem, kişinin gereksinimlerine uygun soket uyumunun değerlendirilmesi ve kesin protez için doğru bileşenlerin belirlenmesi açısından değerli bir fırsat sunar.
Bir Protezin Bileşenleri
Alt ekstremite protezinde bileşen seçimi; amputasyon türüne, rezidüel uzvun durumuna ve kişinin fiziksel kapasitesine göre değişir. En yaygın iki alt ekstremite amputasyonu olan transtibial (diz altı) ve transfemoral (diz üstü) için genellikle şu bileşenler bir arada kullanılır:
- Rezidüel uzuv ile protez arasında güvenli ve konforlu bağlantı kuran bir protez soketi.
- Protezi yürüme sırasında yerinde tutan bir soket lineri ve süspansiyon sistemi.
- Yürüyüşü ve duruş fazını kontrol etmeye yardımcı olan bir protez diz eklemi (yalnızca diz üstü için).
- Ayakta durma ve yürüme sırasında güvenlik ve stabilite sağlayan bir protez ayak.
- Protezi doğru konumda tutmaya yardımcı olan adaptörler.
- Görünümü kişiselleştiren veya koruyan kozmetik kılıflar.
Protez Soketi
Soket, rezidüel uzuv ile protezin geri kalanı arasındaki bağlantıyı oluşturan kritik bir bileşendir. Genellikle karbon, silikon veya laminasyon reçinesi gibi hafif ve dayanıklı malzemelerden kişiye özel üretilir. Soketin üç temel işlevi vardır: yük transferini destekleyerek eksenel kuvvetleri eşit dağıtmak, yatay kuvvetleri emerek kullanıcıyı stabilize etmek ve salınım fazında uzuv ile soket arasında sürekli bir bağlantı sağlamak.
Liner ve Süspansiyon Sistemi
Silikon linerin işlevini anlatan yazıda belirtildiği gibi liner ve süspansiyon sistemi birlikte, yürüme sırasında soketin rezidüel uzuvdan kaymamasını sağlar. Süspansiyon sistemleri tipik olarak iki şekilde çalışacak biçimde tasarlanır: negatif basınç (vakum sızdırmazlığı) yoluyla ya da mekanik bir kurulumla. Kişiye uygun sistem, genellikle rezidüel uzvun şekline ve uzunluğuna bağlıdır.
Protez Diz Eklemi
Diz üstü amputasyonu olan kişiler için diz eklemi önemli bir bileşendir. Protez dizler, yük altında nasıl çalıştıklarına göre genel olarak üç gruba ayrılır:
- Yük altında fleksiyon olmayan dizler (örn. kilitli/fren dizleri, çok eksenli polisentrik dizler).
- Yük altında sınırlı fleksiyon sağlayan dizler.
- Yük altında sınırsız fleksiyon sağlayan dizler (örn. hidrolik duruş fazı güvenliği olanlar ve mikroişlemci kontrollü dizler).
Mekanik monosentrik dizler basit ve doğrudan çalışırken, polisentrik dizler doğru hizalamada güvenlik ve salınım fazında ek ayak boşluğu sağlayabilir. Mikroişlemci kontrollü dizler ise duruş fazında dinamik stabilizasyon, salınımda gelişmiş kontrol ve merdiven ile rampalarda destek sunabilir. Diz seçimi her zaman kişinin hareketlilik düzeyi, yaşam tarzı ve aktivitelerinden yola çıkılarak yapılır.
Protez Ayak
Protez ayak, ayakta durma ve yürüme sırasında stabilizasyona katkıda bulunur. Performansını etkileyen bazı faktörler şunlardır:
- Bilek fonksiyonelliği: Hareketli veya sabit bileğe göre ayak farklı çalışır; sabit bilekli ayaklar farklı fleksiyon özelliğine sahip karbon veya cam fiber gibi malzemelerden üretilebilir.
- Sertlik: Topuk ve ön ayak sertliği, yürüme döngüsündeki dinamik tepkiyi ve güvenli ilk teması etkiler.
- Ayakkabı uyumu: Güvenlik için kaygan tabanlı ve düzensiz topuk yüksekliğine sahip ayakkabılardan kaçınılması önerilir.
Ayrıca adaptörler protezin gün boyu doğru konumda kalmasına yardımcı olurken, bazı özelleşmiş adaptörler günlük aktivitelerde daha iyi kontrol sağlayabilir. Kozmetik kılıflar ise görünüm tercihine göre seçilebilir.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekiminize başvurmanız gerekir.
